KAMBİYO SENETLERİNDE AVAL:
Hukuki Niteliği, Şekli ve Uygulamadaki Önemi
Türk Ticaret Kanunu m. 700-702 Kapsamında Bir Değerlendirme
Avukat - Arabulucu Fatih Mehmet Tercan
info@tercanhukuk.com
- Giriş
Ticaret hayatında güven ve teminat ihtiyacı, kambiyo senetleri bakımından kendine özgü bir güvence kurumu olan avali doğurmuştur. Kefalet gibi kişisel teminat niteliği taşısa da aval, kambiyo hukukuna özgü soyut ve bağımsız bir yükümlülük olması nedeniyle kefalatten ayrışmakta ve uygulamada farklı sonuçlar doğurmaktadır. Özellikle poliçe, bono ve çeklerin tedavülünde önemli bir işlev üstlenen aval, ticari işlemlerin güvenliğini pekiştiren temel araçlardan biri olarak öne çıkmaktadır.
Bu makale; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 700 ve devamı hükümleri çerçevesinde avalin hukuki niteliğini, şekil koşullarını ve aval verenin sorumluluğunu incelemekte; kambiyo senetlerinin temel özelliklerinin aval kurumuna yansımalarını değerlendirmektedir.
- Avalin Hukuki Niteliği ve Yasal Dayanağı (TTK m. 700 vd.)
Aval, kambiyo senetlerinde bedelin ödenmesinin tamamen veya kısmen güvence altına alınmasını sağlayan bir teminat kurumudur. TTK m. 700 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olan aval; bir gerçek kişi tarafından verilebileceği gibi bir tüzel kişi tarafından ve organı vasıtasıyla da verilebilir. Kefalet, rehin veya ipotek gibi diğer teminat türlerinden farklı olarak aval yalnızca kambiyo senetlerine özgü bir güvence biçimidir ve kambiyo hukukunun kendine özgü ilkeleri çerçevesinde değerlendirilir.
Avalin lehdara ilişkin kapsamı oldukça geniştir. Yalnızca keşideci (düzenleyen) lehine değil; cirantalar ya da kambiyo senedinden sorumlu olan diğer kişiler lehine de aval verilebilir. Kimin lehine verildiği belirtilmemişse aval, düzenleyici için verilmiş sayılır (TTK m. 701/4). Aval veren kişi, kimin için taahhüt altına girmişse aynen onun gibi sorumlu olur.
- Avalin Şekil Şartları (TTK m. 701)
Kambiyo hukukunda geçerlilik sıkı şekil koşullarına bağlanmıştır. Aval şerhi, poliçe, bono veya çekin üzerine ya da bu senetlere eklenen 'alonj' üzerine yazılmak zorundadır. TTK m. 701 uyarınca şekil koşulları şunlardır:
- Aval şerhi poliçe/bono/çek veya alonj üzerine yazılmalıdır.
- "Aval içindir" veya bununla eş anlamlı başka bir ibare kullanılmalıdır.
- Aval veren kişi tarafından imzalanmalıdır.
- Muhatabın veya düzenleyenin imzaları hariç, poliçenin yüzüne atılan her imza aval şerhi sayılır.
Şekil koşullarına uyulmaksızın verilmiş bir aval geçerli değildir ve hukuki sonuç doğurmaz. Bu bakımdan avalin senet metnine açıkça işlenmesi ve aval verenin imzasının bulunması zorunludur; ayrı bir sözleşme ya da beyan ile aval verilemez.
- Aval Verenin Sorumluluğu ve Rücu Hakları (TTK m. 702)
4.1. Asıl Borçluyla Aynı Sorumluluk İlkesi
Aval veren kişi, lehine aval verdiği kambiyo senedi borçlusuyla aynı hukuki konumda yer alır. Bu durum, avalin kefalatten ayrıldığı en temel noktalardan birini oluşturmaktadır. Kefalette alacaklı öncelikle asıl borçluya başvurmak zorundayken, aval verenin sorumluluğu doğrudan ve bağımsız niteliktedir. Alacaklı, aval verene karşı herhangi bir ön koşul aramaksızın kambiyo senetlerine özgü takip yollarına başvurabilir.
4.2. Asıl Borcun Geçersizliğinin Avale Etkisi
Kambiyo hukukundaki soyutluk (mücerretlik) ilkesinin doğal bir yansıması olarak, aval verenin teminat altına aldığı borç şekle ait bir noksandan başka bir sebeple geçersiz olsa dahi avalin geçerliliği etkilenmez (TTK m. 702). Bu hüküm, kambiyo senetlerine olan güveni pekiştiren ve aval kurumunu işlevsel kılan en önemli düzenlemelerden biridir. Örneğin senetteki asıl imzanın ehliyetsizlik sebebiyle geçersiz olması, aval verenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
4.3. Rücu Hakları
Aval veren, poliçe bedelini ödediği takdirde lehine taahhüt altına girdiği kişiye ve ona poliçe gereğince sorumlu olan kişilere karşı poliçeden doğan hakları kazanır (TTK m. 702/3). Bu hak, senedin lehdara ciro edilmesi suretiyle kullanılabilir; aval veren, ödeme yaptığı anda senetsel hak ve taleplerin tamamını devralmış sayılır.
- Kambiyo Senetlerinin Avali Etkileyen Temel Özellikleri
5.1. Tedavül Kabiliyeti
Kambiyo senetleri tedavül kabiliyeti olan senetlerdir. Senedin devri ile senedin içerdiği hakkın devri eş zamanlı gerçekleşir. Bu sayede kambiyo senetleri ticari ilişkilerde hem kredi vasıtası hem de ödeme aracı işlevi görür; uluslararası dolaşıma girmeleri de bu özelliklerine dayanmaktadır. Hızlı ve çok sayıda el değiştirebilmeleri nedeniyle La Haye ve Cenevre kuralları gibi uluslararası düzenlemeler de bu alanda yeknesaklık sağlamak üzere kabul edilmiştir.
5.2. Mücerretlik (Soyutluk) İlkesi
Kambiyo senetlerinde senette yer alan hak ile bu hakkın doğmasına neden olan temel borç ilişkisi arasında herhangi bir bağlılık yoktur. Kambiyo senedi bir kez düzenlendikten sonra, doğumuna neden olan temel ilişkideki aksaklık veya bozukluk kambiyo senedinin geçerliliğini etkilemez. Bu ilkenin sonucu olarak borçlu, temel borç ilişkisindeki sakatlığı üçüncü kişi hamillerine karşı ileri süremez. Aval bakımından da aynı ilke geçerlidir: aval verenin yükümlülüğü, temel ilişkiden bağımsız olarak varlığını sürdürür.
5.3. İmzaların Bağımsızlığı ve Kamu Güveni
TTK m. 677 uyarınca kambiyo senedinde yer alan borçlanma ehliyeti olmayan, sahte veya hayali kişilere ait imzalar diğer imzaların geçerliliğini etkilemez. Geçerli imza sahibi, geçersiz imzaları öne sürerek sorumluluktan kurtulamaz. Öte yandan kambiyo senetleri kamu güvenine mazhar senetler olup hamil, yalnızca senette yazılı hakları kazanır. Bu güvenin korunması amacıyla kambiyo senetlerine ilişkin tahrifat ve sahtelik eylemleri Türk Ceza Kanunu'nun 204 ve 210. maddeleri uyarınca suç olarak tanımlanmıştır.
- Aval ile Kefalet Arasındaki Temel Farklar
Aval ve kefalet her ikisi de kişisel teminat niteliği taşısa da hukuki rejimleri birbirinden önemli ölçüde ayrışmaktadır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 20.04.2018 tarihli ve E.2017/4, K.2018/5 sayılı kararıyla, kambiyo senetlerinde aval kurumuna TBK m. 584'te düzenlenen eş rızası şartının uygulanmayacağı hükme bağlanmıştır. Bu karar, iki kurumun birbirinden ayrıldığı temel noktaları hukuki olarak netleştirmesi bakımından son derece önemlidir.
Temel farklılıklar şu şekilde özetlenebilir: Kefalet TBK m. 582 vd. hükümleri çerçevesinde genel borçlar hukukuna tabi iken aval yalnızca TTK hükümleri kapsamında kambiyo hukukuna tabidir. Kefalet geçerli ve mevcut bir asıl borca bağımlıyken aval, asıl borçtan bağımsız soyut bir yükümlülük doğurur. Kefalette eş rızası ve yazılılık gibi sıkı geçerlilik koşulları aranırken avalin geçerliliği senedin bütünüyle birlikte değerlendirilir ve ayrı bir sözleşme zorunluluğu yoktur.
- Sonuç
Aval, kambiyo hukukunun özgün teminat kurumu olarak ticari hayatta önemli bir işlev üstlenmekte ve senetlerin tedavül güvenliğine doğrudan katkı sağlamaktadır. TTK m. 700-702 çerçevesinde şekillenen aval kurumu; asıl borçtan bağımsızlığı, aval verenin doğrudan sorumluluğu ve soyutluk ilkesinin sağladığı güvence sayesinde kefalatten belirgin biçimde ayrışmakta ve alacaklılara daha güçlü bir teminat imkânı sunmaktadır.
Uygulamada aval verilirken şekil koşullarına titizlikle uyulması büyük önem taşımaktadır. Aval şerhinin senet üzerinde açık ve usule uygun şekilde yer almaması hâlinde teminat geçersiz sayılacak; alacaklı, güvenceden yararlanamayacaktır. Bu nedenle gerek avalist gerekse alacaklı konumundaki tarafların TTK hükümlerini doğru biçimde uygulaması, olası hukuki uyuşmazlıkların önüne geçilmesi açısından kritik önem taşımaktadır.
Yasal Dayanaklar ve Yargı Kararları
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 700, 701, 702, 677, 671 vd., 776-779, 780-781
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 582 vd., 584
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 204 ve 210
- Yargıtay İBGK, E.2017/4, K.2018/5 (20.04.2018) – Avalde eş rızası aranmayacağına ilişkin karar
- La Haye Konvansiyonu ve Cenevre Kambiyo Senetleri Sözleşmesi